“Hôm nay con được mấy điểm?”, “Bao giờ con vào Gymnasium?”, “Con nhà người ta học giỏi như vậy…” Những câu nói xuất phát từ mong muốn con có tương lai tốt đẹp đôi khi lại khiến trẻ cảm thấy mình chỉ được công nhận khi thành công.
Khi tình yêu đi cùng nỗi lo về tương lai
Đối với nhiều gia đình xa quê, học tập không chỉ là chuyện điểm số. Đó còn là con đường giúp con có nghề nghiệp ổn định, được xã hội công nhận và tránh những khó khăn mà cha mẹ từng trải qua.
Không ít phụ huynh làm việc nhiều giờ, vượt qua rào cản ngôn ngữ và dành phần lớn nguồn lực cho việc học của con. Vì thế, mong muốn con học giỏi, vào Gymnasium, tốt nghiệp đại học và có nghề nghiệp tốt là điều dễ hiểu.
Kỳ vọng của cha mẹ có thể tạo động lực. Nhưng nó bắt đầu trở thành áp lực khi trẻ nghĩ rằng:
- Điểm số quyết định giá trị của mình.
- Thất bại đồng nghĩa với làm cha mẹ mất mặt.
- Chỉ một số nghề nghiệp mới được xem là thành công.
- Mong muốn của bản thân không quan trọng.
- Tình yêu và sự công nhận phải được đổi bằng thành tích.
Khoảng cách giữa hai thế hệ lớn lên trong hai môi trường
Theo Cơ quan Thống kê Liên bang Đức, năm 2024 có 29% học sinh phổ thông mang lịch sử nhập cư; thêm 12% có một phụ huynh nhập cư. Trong khi đó, tỷ lệ giáo viên có lịch sử nhập cư chỉ là 11%.[1]
Cha mẹ và con cái đôi khi sống trong hai thế giới khác nhau. Cha mẹ coi trọng sự vâng lời, trách nhiệm với gia đình và một nghề nghiệp ổn định. Trẻ lớn lên tại Đức lại được khuyến khích bày tỏ quan điểm, bảo vệ ranh giới cá nhân và tự lựa chọn tương lai.
Một nghiên cứu công bố năm 2025 về các gia đình nhập cư Việt Nam tại Berlin ghi nhận niềm tin rằng con cái phải cố gắng nhiều hơn trẻ thuộc những gia đình đã ổn định lâu năm mới có cơ hội thành công tương đương.[2]
Áp lực học tập không phải chuyện của riêng một cộng đồng
Không nên khái quát rằng mọi cha mẹ Việt đều ép con học. Mỗi gia đình có hoàn cảnh và cách nuôi dạy khác nhau.
Một báo cáo của WHO dựa trên dữ liệu của 279.117 thanh thiếu niên tại 44 quốc gia và vùng lãnh thổ cho thấy sự hỗ trợ mà trẻ cảm nhận được từ gia đình đang giảm, trong khi áp lực học tập lại tăng.[3]
Tỷ lệ trẻ báo cáo nhận được mức hỗ trợ gia đình cao đã giảm từ 73% năm 2018 xuống 67% năm 2022. Ở nhóm 15 tuổi, 63% nữ sinh và 43% nam sinh cho biết cảm thấy áp lực bởi việc học.[3]
Những câu nói vô tình tạo sức ép
“Con nhà người ta làm được, tại sao con không?”
So sánh có thể khiến trẻ cố gắng trong thời gian ngắn, nhưng cũng dễ tạo cảm giác thua kém.
“Cha mẹ vất vả tất cả vì con”
Nếu được nhắc lại mỗi lần con không đạt kỳ vọng, trẻ có thể cảm thấy mình mắc nợ cha mẹ.
“Không học đại học thì sau này làm gì?”
Hệ thống giáo dục Đức có nhiều lộ trình. Đại học không phải con đường duy nhất. Đào tạo nghề kép cũng có thể mở ra nghề nghiệp ổn định và cơ hội học tiếp.
“Điểm như thế này thì còn tương lai gì nữa?”
Một bài kiểm tra không tốt không quyết định tương lai của trẻ. Kết quả có thể liên quan đến phương pháp học, thiếu ngủ, lo âu, bắt nạt hoặc một vấn đề mà trẻ chưa dám kể.
Khi nào cha mẹ cần chú ý?
Một nghiên cứu công bố tháng 4/2026 đã phân tích dữ liệu của 5.244 học sinh từ 11 đến 17 tuổi tại Hà Nội. Trong mẫu nghiên cứu, 30% đạt mức cảnh báo trên thang sàng lọc lo âu GAD-7, trong đó 7,3% ở mức nghiêm trọng.[4]
Các tỷ lệ trên không thể được áp trực tiếp cho trẻ Việt tại Đức vì nghiên cứu thực hiện tại Hà Nội trong giai đoạn COVID-19 và không phải nghiên cứu chẩn đoán.
Tại Đức, cổng thông tin sức khỏe trẻ em của cơ quan y tế liên bang dẫn dữ liệu KiGGS cho thấy khoảng 17% trẻ từ 3 đến 17 tuổi có nguy cơ gặp bất thường tâm lý.[5]
Cha mẹ nên chú ý nếu trẻ có những thay đổi kéo dài:
- Mất ngủ, đau đầu hoặc đau bụng không rõ nguyên nhân.
- Sợ đi học hoặc thường xuyên né tránh bài kiểm tra.
- Khép kín, từ bỏ bạn bè và sở thích.
- Dễ khóc, cáu giận hoặc quá sợ mắc lỗi.
- Kết quả học tập giảm đột ngột.
- Thường xuyên tự chê mình vô dụng.
- Nói rằng bản thân là gánh nặng hoặc không muốn sống.
Nếu trẻ nhắc đến việc tự làm hại bản thân, gia đình cần tìm trợ giúp khẩn cấp, không để trẻ ở một mình và không xem lời nói đó chỉ là cách gây chú ý.
Làm sao kỳ vọng mà không gây áp lực?
Hỏi về quá trình thay vì chỉ hỏi điểm
Thay cho “Hôm nay được mấy điểm?”, hãy thử hỏi:
- Phần nào con thấy khó nhất?
- Con đã thử cách gì?
- Con muốn cha mẹ hỗ trợ điều gì?
- Lần sau con định làm khác như thế nào?
Đặt mục tiêu cùng với con
Mục tiêu nên phù hợp với năng lực hiện tại. Bước đầu có thể chỉ là hoàn thành bài đúng hạn hoặc chủ động hỏi giáo viên khi chưa hiểu.
Tách kết quả khỏi giá trị của trẻ
Cha mẹ có thể nói: “Kết quả này chưa đạt mục tiêu, chúng ta cùng tìm nguyên nhân.”
Nên tránh: “Con làm cha mẹ mất mặt.”
Công nhận nhiều hình thức thành công
Bằng cấp quan trọng nhưng không phải tất cả. Khả năng tự lập, giữ lời hứa, hợp tác, quản lý cảm xúc và chọn được công việc phù hợp cũng là những dấu hiệu của trưởng thành.
Dành thời gian không nói về học tập
Một bữa ăn chung, buổi đi dạo hoặc cuộc trò chuyện không phán xét có thể giúp thu hẹp khoảng cách giữa hai thế hệ.
Nguồn tham khảo
- Statistisches Bundesamt – Destatis
- Freie Universität Berlin
- WHO Regional Office for Europe
- Discover Public Health
- Kindergesundheit-info
