Một nghiên cứu mới của Viện Ifo đưa ra một kết luận đáng chú ý: việc trao quốc tịch Đức dễ dàng hơn cho trẻ em sinh ra tại Đức từ năm 2000 có liên hệ với mức giảm mạnh tội phạm vị thành niên ở nam thanh niên có nguồn gốc nhập cư.
Nếu con số 70% thấp hơn trong việc bị cảnh sát ghi nhận là nghi phạm là chính xác theo phương pháp nghiên cứu, thì đây không còn là một chi tiết kỹ thuật của luật quốc tịch. Nó là một tín hiệu chính sách rõ ràng: hội nhập không chỉ là vấn đề đạo đức hay bản sắc, mà còn là một công cụ quản trị nhà nước có tác dụng đo được.
1. Điều gì đang xảy ra
Điểm cốt lõi nằm ở cải cách luật quốc tịch của Đức năm 2000. Trước đó, quốc tịch chủ yếu đi theo huyết thống: muốn là người Đức, thông thường phải có cha hoặc mẹ là người Đức. Sau cải cách, trẻ sinh ra tại Đức trong các gia đình nước ngoài có thể tự động nhận quốc tịch Đức nếu ít nhất một phụ huynh đã cư trú hợp pháp đủ lâu.
Sự thay đổi này có vẻ hành chính. Nhưng tác động của nó, theo nghiên cứu, lại đi vào một khu vực mà các chính phủ châu Âu luôn lo ngại: tội phạm ở thanh thiếu niên nhập cư thế hệ hai và ba.
Dữ liệu từ Baden-Württemberg, Hessen và Berlin cho thấy thanh thiếu niên nam có nền tảng nhập cư, nếu được hưởng quyền có quốc tịch từ khi sinh, bị ghi nhận là nghi phạm ít hơn đáng kể so với nhóm tương đương trước cải cách. Mức giảm tập trung chủ yếu ở các tội liên quan đến tài sản và ma túy. Nói cách khác, thay đổi thể chế ở đầu đời dường như đã dịch chuyển hành vi ở giai đoạn vị thành niên.
Tuy nhiên, phát hiện quan trọng không kém là hiệu ứng này không đồng đều theo giới. Ở nam giới, tác động giảm tội phạm là rõ. Ở nữ giới, nghiên cứu cho rằng có thể tồn tại hiệu ứng ngược. Đây là chi tiết làm cho kết quả trở nên phức tạp hơn nhiều so với một khẩu hiệu chính trị kiểu “quốc tịch tạo ra hội nhập”.
2. Vì sao điều đó quan trọng
Điều quan trọng nhất của nghiên cứu này không nằm ở tranh luận nhập cư, mà ở thứ sâu hơn: năng lực của nhà nước trong việc định hình hành vi xã hội thông qua việc phân bổ tư cách thành viên chính trị.
Một hộ chiếu không chỉ mở cửa pháp lý. Nó gửi đi một tín hiệu về việc cá nhân đó thuộc về đâu. Quyền công dân làm tăng khả năng tiếp cận giáo dục, thị trường lao động và tham gia chính trị. Quan trọng hơn, nó làm giảm sự mơ hồ về địa vị. Với thanh thiếu niên nam, đặc biệt trong các nhóm dễ rơi vào vùng xám giữa hội nhập và bị loại trừ, sự rõ ràng về địa vị có thể làm suy yếu sức hút của các hành vi lệch chuẩn.
Nói ngắn gọn: khi nhà nước công nhận một đứa trẻ là thành viên chính thức từ đầu, xác suất đứa trẻ đó cư xử như một kẻ đứng ngoài có thể giảm xuống.
Đây là một đòn phản biện đáng kể đối với tư duy trừng phạt vốn rất phổ biến trong chính sách an ninh châu Âu. Nhiều chính phủ thường phản ứng với lo ngại về tội phạm nhập cư bằng cách tăng giám sát, siết luật hình sự, đẩy mạnh trục xuất hoặc thắt chặt nhập tịch. Nghiên cứu này gợi ý một logic ngược lại: phòng ngừa sớm thông qua hội nhập thể chế có thể hiệu quả hơn trừng phạt muộn.
So sánh quốc tế làm điểm này càng rõ. Mỹ từ lâu áp dụng nguyên tắc quốc tịch theo nơi sinh rộng rãi hơn nhiều. Pháp cũng có truyền thống đồng hóa cộng hòa mạnh hơn trong việc biến con em nhập cư thành công dân. Đức, trong phần lớn thời kỳ hậu chiến, lại dè dặt hơn vì mô hình dân tộc-công dân dựa trên huyết thống. Cải cách năm 2000 vì thế không chỉ là sửa luật; nó đánh dấu sự dịch chuyển từ một nhà nước dân tộc kiểu cũ sang một nhà nước phải học cách quản lý xã hội nhập cư bằng cơ chế bao gồm thay vì loại trừ.
Nhưng chi tiết về nữ giới cũng là lời cảnh báo. Quốc tịch không tác động trong khoảng không. Nó đi qua cấu trúc gia đình, chuẩn mực văn hóa, quan hệ giới và quyền lực nội bộ cộng đồng. Nếu nam thanh niên hưởng lợi từ việc được công nhận chính thức, còn nữ thanh niên lại đối mặt với căng thẳng gia đình hoặc kỳ vọng truyền thống cao hơn, thì quốc tịch tự nó không đủ. Nó mở cửa, nhưng không quyết định ai được tự do bước qua cánh cửa đó.
3. Hệ quả dài hạn
Về dài hạn, hệ quả chiến lược nằm ở chỗ này: chính sách quốc tịch có thể là một phần của chính sách an ninh nội địa.
Nếu điều đó đúng, thì tranh luận về nhập cư ở châu Âu đã đặt sai trọng tâm trong nhiều năm. Vấn đề không chỉ là kiểm soát biên giới hay trừng phạt sau vi phạm. Vấn đề là nhà nước có thể làm gì trong 10–15 năm đầu đời để giảm xác suất phát sinh hành vi phạm pháp về sau. Quốc tịch, giáo dục, cơ hội việc làm và cảm giác thuộc về không còn là những lĩnh vực tách biệt. Chúng là các phần của cùng một kiến trúc ổn định xã hội.
Điều này có ba hệ quả.
Thứ nhất, Đức có thêm lý do để nhìn luật quốc tịch như công cụ đầu tư dài hạn, không phải món quà chính trị. Một xã hội già hóa, phụ thuộc vào nhập cư lao động, sẽ không thể vận hành hiệu quả nếu tiếp tục giữ một tầng lớp lớn sinh ra trong nước nhưng bị treo ở rìa tư cách công dân.
Thứ hai, chính sách hội nhập sẽ phải tinh vi hơn. Kết quả khác biệt giữa nam và nữ cho thấy không thể đánh giá thành công chỉ bằng một chỉ số chung. Một cải cách tốt ở cấp quốc gia có thể sinh ra hệ quả trái chiều trong những cấu trúc xã hội cụ thể. Nhà nước nào bỏ qua biến số giới tính, cấu trúc gia đình và văn hóa cộng đồng sẽ chỉ nhìn thấy một nửa bức tranh.
Thứ ba, châu Âu có thể phải xem lại giả định quen thuộc rằng bản sắc quốc gia được bảo vệ tốt nhất bằng cách làm cho quốc tịch khó đạt được. Trong thực tế, một quốc tịch quá khó tiếp cận có thể không củng cố trật tự, mà làm suy yếu nó, bằng cách kéo dài trạng thái nửa trong nửa ngoài của hàng triệu người trẻ.
Dĩ nhiên, cần thận trọng. Tội phạm được đo bằng dữ liệu nghi phạm, không đồng nghĩa tuyệt đối với hành vi phạm tội thực tế. Các hiệu ứng xã hội luôn chịu ảnh hưởng của nhiều biến số khác. Và không một nghiên cứu nào đủ để biến một phát hiện thành chân lý chính trị.
Nhưng ngay cả với những dè dặt đó, thông điệp trung tâm vẫn khó phớt lờ: khi một nhà nước quyết định ai thuộc về nó, hệ quả không dừng ở biểu tượng hay lá phiếu. Nó có thể đi sâu vào trường học, khu dân cư, thị trường lao động, thậm chí cả hồ sơ cảnh sát. Câu hỏi với Đức, và rộng hơn là với châu Âu, không còn chỉ là nên trao quốc tịch cho ai. Câu hỏi là một xã hội hiện đại muốn mua ổn định bằng hàng rào pháp lý, hay bằng sự bao gồm có tính toán.