Trong những ngày gần đây, một câu hỏi lớn đang được đặt ra trong giới phân tích quốc tế: vì sao Nga và Trung Quốc – hai quốc gia thường được xem là đối trọng chiến lược của phương Tây – lại phản ứng khá thận trọng trước cuộc khủng hoảng liên quan đến Iran?
Thoạt nhìn, điều này có vẻ mâu thuẫn với hình ảnh một “khối địa chính trị” đang nổi lên nhằm thách thức trật tự quốc tế do phương Tây dẫn dắt. Nhưng nếu nhìn sâu hơn vào cấu trúc lợi ích của các cường quốc, phản ứng thận trọng đó thực ra phản ánh một logic quen thuộc của chính trị quốc tế: liên minh không đồng nghĩa với nghĩa vụ chiến tranh.
Liên minh lợi ích, không phải liên minh phòng thủ
Quan hệ giữa Nga và Iran trong những năm gần đây đã trở nên chặt chẽ hơn đáng kể. Tehran đã hỗ trợ Moscow trong lĩnh vực công nghệ máy bay không người lái và hợp tác quân sự, trong khi Nga cung cấp các kênh hỗ trợ về vũ khí, thông tin tình báo và hợp tác kinh tế.
Tuy nhiên, điều quan trọng là hai nước chưa bao giờ ký một hiệp ước phòng thủ chung.
Trong quan hệ quốc tế, đây là một khác biệt mang tính quyết định. Các liên minh như NATO hoạt động theo nguyên tắc phòng thủ tập thể: tấn công một thành viên đồng nghĩa với tấn công toàn bộ khối. Nga và Iran, ngược lại, chỉ có một quan hệ đối tác chiến lược dựa trên lợi ích chung, chứ không phải một cam kết quân sự chính thức.
Ngoài ra, Moscow còn phải cân nhắc một thực tế khác: Nga đã bị cuốn sâu vào cuộc chiến tại Ukraine. Việc mở thêm một mặt trận đối đầu trực tiếp với Mỹ hoặc Israel ở Trung Đông sẽ làm gia tăng rủi ro chiến lược mà Điện Kremlin khó có thể kiểm soát.
Trong bối cảnh đó, sự hỗ trợ mà Nga dành cho Iran có xu hướng giới hạn ở cấp độ ngoại giao, chính trị và hậu cần, thay vì can thiệp quân sự trực tiếp.
Trung Quốc và chiến lược “không trở thành cảnh sát thế giới”
Nếu phản ứng của Nga mang tính thực dụng quân sự, thì cách tiếp cận của Trung Quốc lại phản ánh một triết lý chiến lược dài hạn.
Trong nhiều thập kỷ, Bắc Kinh đã cố tình tránh việc đóng vai trò là nhà bảo trợ an ninh cho các quốc gia khác. Trái với mô hình liên minh quân sự của Mỹ, Trung Quốc xây dựng ảnh hưởng chủ yếu thông qua thương mại, đầu tư và ngoại giao.
Cách tiếp cận này mang lại cho Bắc Kinh một số lợi thế quan trọng.
Thứ nhất, nó cho phép Trung Quốc duy trì sự linh hoạt trong quan hệ với nhiều quốc gia trong cùng một khu vực, kể cả những nước có mâu thuẫn với nhau. Trung Quốc, chẳng hạn, đồng thời duy trì quan hệ kinh tế với Iran, Saudi Arabia và các quốc gia vùng Vịnh khác.
Thứ hai, việc tránh cam kết quân sự giúp Bắc Kinh giảm thiểu nguy cơ bị kéo vào các cuộc xung đột khu vực phức tạp, vốn từng làm hao mòn nguồn lực của nhiều cường quốc trước đây.
Từ góc nhìn này, phản ứng hạn chế của Trung Quốc trước khủng hoảng Iran không phải là dấu hiệu của sự yếu kém, mà là một lựa chọn chiến lược có tính toán.
Một thế giới đa cực nhưng không có “NATO của phương Đông”
Những diễn biến gần đây cũng cho thấy một đặc điểm quan trọng của trật tự quốc tế đang hình thành: các cường quốc ngoài phương Tây chưa xây dựng được một hệ thống liên minh quân sự chặt chẽ tương đương NATO.
Mặc dù Nga, Trung Quốc, Iran và một số quốc gia khác thường xuyên hợp tác về chính trị hoặc kinh tế, mối quan hệ giữa họ chủ yếu mang tính thực dụng và linh hoạt, thay vì ràng buộc bằng các cam kết phòng thủ tập thể.
Điều này khiến các “liên minh” trong thế giới đa cực có cấu trúc rất khác so với thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Các quốc gia có thể hợp tác trong một lĩnh vực, cạnh tranh trong lĩnh vực khác và tránh ràng buộc quân sự lâu dài.
Bài kiểm tra của địa chính trị hiện đại
Cuộc khủng hoảng hiện nay vì thế không chỉ là một vấn đề khu vực. Nó còn là một phép thử đối với cấu trúc quyền lực của thế giới đa cực đang hình thành.
Nếu các quốc gia được xem là đối trọng với phương Tây không sẵn sàng bảo vệ nhau trong những thời điểm khó khăn nhất, điều đó cho thấy rằng các liên minh hiện nay có thể mang tính chiến thuật nhiều hơn là chiến lược.
Trong chính trị quốc tế, điều này không phải là điều mới. Các quốc gia hiếm khi hy sinh lợi ích cốt lõi của mình vì đồng minh.
Nhưng trong một thế giới ngày càng bất ổn, câu hỏi lớn vẫn còn đó: khi khủng hoảng thực sự xảy ra, ai sẽ thực sự đứng cạnh ai?